Kærar þakkir fyrir komuna á baráttufund félagsins á 1. maí í Hjálmakletti Borgarnesi og Dalabúð í Búðardal. Fundirnir voru að venju samkvæmt sameiginlegir með Kili stéttarfélagi í almannaþjónustu og Sameyki og voru þeir vel sóttir á báðum stöðum. Yfirskrift fundanna í ár var Styrkur okkar er velferð allra.
Í Borgarnesi flutti Sila Eyrún Steingrímsdóttir formaður félagsins ávarp þar sem hún minnti fundargesti á söguna og verðmætin í samstöðunni. Ávarpið má lesa í heild hér fyrir neðan. Hátíðarræðu dagsins flutti Heiðar Lind Hansson sagnfræðingur þar sem hann var á svipuðum slóðum og Silja Eyrún, þar sem hann fór yfir söguna þegar íslenskt samfélag var að brjótast út úr landbúnaðarþjóðfélaginu og þéttbýlismyndum var að taka á sig mynd og ný stétt – stétt verkafólks var að verða til. Var það sú stétt sem bast svo samtökum og barðist fyrir bættum lífskjörum og er það sú saga sem ekki má gleyma. Ræðu Heiðars má lesa einnig í heild hér fyrir neðan. Nemendur í leikfélaginu Kopar færðu svo gestum atriði úr Gosa og Gleðigjafar kór eldriborgara í Borgarfirði skemmtu svo fundargestum með góðum söng. Lalli töframaður töfraði svo samkomuna upp úr skónum. Kaffiveitingar voru í umsjá nemenda og foreldra í 9. bekk í Grunnskóla Borgarness.
Í Búðardal var hátíðarræða dagsins í höndum Örnu Jakobínu Björnsdóttur fráfarandi formanns Kjalar og annars varaforseta BSRB. Kynnir var Sigrún Reynisdóttir varaformaður Stéttarfélags Vesturlands og flutti sönghópurinn Hljómbrot gestum ljúfa tóna og skemmti Lalli töframaður svo börnum á öllum aldri í lokinn.
Ræða Silju Eyrúnar
Ágætu samkomugestir – gleðilegan baráttudag!
Fyrir hönd stéttarfélaganna, Stéttrfélags Vesturlands og Kjalar vil ég senda verkafólki um allan heim baráttukveðjur og taka undir kröfuna um jafnrétti, frið og bræðralag öllu verkafólki til handa. Ég heiti Silja Eyrún og er formaður Stéttarfélags Vesturlands og hef verið það síðustu 3 árin en ég hef starfað hjá hreyfingunni í meira en 10 ár. Yfirskriftin í ár er styrkur okkar er velferð allra!
Þetta eru vissulega orð að sönnu því þegar við erum saman og vinnum saman þá getum við meira og þá gerast töfranir – styrkleikinn liggur í samtakamættinum.
Það sjáum við þegar við lítum yfir farinn veg, öll þessi réttindi sem baráttan skilaði okkur. Veikindaréttur, orlofsréttur, kjarasamningar, lágmarkslaun, verkamannabústaðir, atvinnuleysistryggingar, Bjarg og svo mætti lengi telja af mikilvægum úrbótum sem hörkuduglegt verkafólk barðist fyrir okkur að ná og fá með miklum fórnum og átökum.
Því er hægt að segja að verkalýðshreyfingin hafi að miklu leyti byggt upp það velferðarkerfi sem við búum við í dag og fyrir það bera að þakka
En ég hef samt áhyggjur. Ég hef áhyggjur af því í dag að við erum farin að hafa það gott og þessi réttindi eru svo sjálfsögð og mörg okkar þekkjum ekki annað. Það er það sem ég hræðist að við mögulega förum að missa réttindin og við verðum kærulaus.
Við sjáum það til dæmis með breyttum vinnumarkaði með svokölluðu harkhagkerfi eða gigghagkerfi þar sem fólk er ekki lengur í föstu ráðningarsambandi heldur tekur að sér allskonar verkefni vinnur mikið einn mánuðinn en lítið þann næsta eftir hentisemi, greiðir lítið í skatta og gjöld og er frjálst að mörgu leyti en svo kemur kannski að því að viðkomandi lendir í vinnuslysi eða verður veikur og hver á þá að grípa? – Þá er enginn, það er kannski enginn kjarasamningur og þá er enginn réttur til staðar.
Við þurfum að standa vörð um þennan rétt og það gerum með samtakamættinum.
Þess vegna hef ég líka áhyggjur af þessum degi Baráttudegi verkalýðsins 1.maí, þar sem við höldum baráttufundi um allt land.
Fyrir ekki svo löngu var þessi dagur heilagur það var allt lokað og fólki gafst tækifæri til að mæta í kröfugöngur og baráttufundi en í dag er flest orðið opið, fyrirtæki jafnvel halda árshátíðir starfsmanna á þessum degi og baráttufundirnir verða alltaf fámennari og fámennari sem enda þannig að þeir detta út.
Og af því hef ég áhyggjur því ef við ætlum ekki að búa til samtakamáttinn þarna – hvar ætlum við þá að búa hann til ?
Það er margt í dag sem við þurfum að hafa áhyggjur af heimsmyndin okkar er ekki björt, verðbólgan er há og stýrivextir líka, atvinnuleysi er að aukast, blikur eru á lofti að kjarasamningar mögulega haldi ekki í haust og það er því aldrei mikilvægara en nú að þétta raðirnar og standa keik saman
Kæru gestir það kann aldrei góðri lukku að stýra að röfla í þeim sem mættu um þá sem ekki mættu en ég hvet ykkur eindregið til að hafa þetta í huga. Ölum unga fólkið okkar þannig upp að þau mæti og passi réttindin – reynum á næsta ári að mæta með tvo nýja á baráttufund – fræðum og hjálpum þeim að skilja mikilvægi þess
Ég vona þið njótið skemmtiatriðana hér í dag og veitinganna sem 9.bekkur í grunnskólanum í Borgarnesi hefur törfrað fram
Takk frá mínum dýpstu hjartarótum fyrir að koma.
Ræða Heiðars Lind Hanssonar
Kæru fundargestir og félagar,
“Með verkalýð er átt við fólk sem byggir afkomu sína á launavinnu og starfar við framleiðslu eða lætur í té þjónustu af einhverju tagi … Þetta fólk lifir af að selja vinnuafl sitt en hefur engin eða takmörkuð áhrif á stjórnun, rekstur eða framleiðslu að öðru leyti.”
Einhvern veginn svona er hugtakinu verkalýð lýst í upphafi bókar um sögu Alþýðusambands Íslands eftir Sumarliða R. Ísleifsson sagnfræðing sem kom út árið 2013 og er nú greiðlega aðgengileg á vef ASÍ. Það er vel við hæfi í dag, á verkalýðsdaginn 1. maí, að draga fram þessa skilgreiningu til glöggvunar og áminningar um þann uppruna sem dagurinn á og einnig þá baráttu sem 1. maí er helgaður.
Og hver er sú barátta í raun og veru? Er tilgangur hennar sá sami og þegar baráttan hófst hér á landi um aldamótin 1900? Á sú barátta sér grundvöll enn þann dag í dag, meira en 100 árum síðar?
Svarið við því er augljóst í mínum huga. Það er já.
Hér á landi hófst verkalýðsbaráttan seinna miðað við önnur lönd Evrópu, enda má segja að hin stórkostlega þjóðfélagsbreyting 19. Aldar, iðnbyltingin, fór seint af stað hér á landi miðað við önnur lönd. En hlutirnir gerðust hratt þegar þeir gerðust og upp úr aldamótunum 1900 byrjuðu að myndast þorp og bæir víða um land auk þess sem höfuðstaðurinn Reykjavík tók að stækka.
Á þessum stöðum fór að bjóðast vinna, atvinna í nútímalegum skilningi þess orðs, sem var að vísu stopul og árstíðabundin, en þó tækifæri til að eiga sér lífsviðurværi utan þess ramma sem landbúnaðarþjóðfélag fyrri alda hafði markað. Þessar nýju aðstæður drógu að sér fólk úr sveitum landsins sem fann sig þá í öðrum aðstæðum en fyrri kynslóðir í sömu stöðu höfðu gert.
Við getum tekið Borgarnes sem dæmi. Meðal fyrstu íbúana sem settust að í þorpinu árið 1895 voru hjónin Þorbergur Þorbergsson og Sigrún Magnúsdóttir. Þorbergur var 40 ára, eiginlega jafngamall og sá sem hér stendur, og Sigrún 29 ára og höfðu þau unnið í vinnumennsku á ýmsum bæjum í héraðinu fram að þessu. Í Borgarnesi reistu þau sér lítið hús og vann Þorbergur fyrir sér með vinnu fyrir kaupmenn staðarins og íhlaupavinnu fyrir bændur í næsta nágrenni, einnig sem hann smíðaði hrífur og seldi úr afgangstimbri sem honum áskotnaðist. Sigrún sá um heimilishald, matseld og þvotta, og að annast börn sem hjónin tóku að sér tímabundið en þau voru sjálf barnlaus. Þrátt fyrir að húsið væri lítið höfðu þau einnig leigjendur.
Margt af því fólki sem settist að í Borgarnesi og í öðrum þéttbýlum í landinu um aldamótin 1900 og áratugina á eftir hafði sama bakgrunn og Þorbergur og Sigrún, og hafðist við með líku móti en tókst á við misjafnar áskoranir. Það er lærdómsríkt að kynnast hlutskiptum þessarar kynslóðar og afkomu og ímynda sér hvernig það dró fram lífið í þessum aðstæðum. Því var því áhrifamikið að sjá eina helstu táknmynd baráttu fyrir mannsæmandi tilveru íslensks alþýðufólks þessa tíma, Sölku Völku, birtast ljóslifandi á sögulofti Landnámssetursins í bænum í vetur í túlkun Unnar Aspar Stefánsdóttur.
Þessi nýja stétt sem þarna hafði myndast, verkalýðsstéttin, var fólk sem vildi skapa sér sína eigin tilveru, vildi vinna og komast af í breyttum heimi. Kröfur þessa fólks voru í fyrstu nánast engar um fyrirkomulag vinnunnar, um laun, aðbúnað og hvíld, enda lög, reglur og hefðir um slíkt tæplega fyrir hendi í gjörbreyttu þjóðfélagi. Valdaójafnvægið í ýmsu tilliti var líka mikið. Með tíð og tíma urðu breytingar í rétta átt og þar lá uppruninn í óskum, kröfum og baráttu þessa hóps, verkalýðsins, fyrir því að reglur og samningar yrðu gerðir um umgjörð vinnunnar og laun fyrir hana.
Síðan þetta gerðist hefur auðvitað samfélagið breyst og sömuleiðis verkalýðshreyfingin. Aukin velferð, sem er afleiðing baráttunnar, hefur myndað ný tækifæri fyrir almenning og búið til ný störf og nýja þekkingu og frekari verkaskiptingu sem hefur bætt samfélagið í heild sinni. Orðið verkalýður er sjálfsagt minna notað í hversdagslegu tali í dag og önnur orð á borð við hið almenna orð “launþegar” náð fótfestu. Þó orðin breytast í takt við samfélagsgerðina hverju sinni breytist inntakið og tilgangurinn ekki í baráttunni og því er mikilvægt að þegar samstaða launafólks er efld 1. maí sé orðið verkalýður notað til að nálgast upprunann, til að rifja upp til hvers hefur verið gengið í baráttunni og um hvað hún snýst.
Og hún snýst um margt, hún á enn rétt á sér og hefur margar víglínur. Ein víglínan er að viðhalda því sem hefur áunnist í umgjörðinni. Þar undir er m.a. viðurkenning atvinnurekenda á stéttafélögum sem samningsaðila og viðhalda rammanum utan um þá samninga og þeim verkfærum sem nýtt eru í kjarabaráttunni s.s. verkfallsrétti og eftirliti með verðlagi og vinnuaðstæðum. Önnur eru sjálfar viðræðurnar um kaup og kjör, sækja fram í þeim efnum og viðhalda því sem hefur áunnist. Þá liggur auðvitað ein víglína inn á stjórnmálasviðið, inn í sveitarstjórnir og á Alþingi, og baráttan tekin þar til að þoka hagsmunamálum launafólks, hverju sinni, í átt til betri vegar.
Og hagsmunamálin eru ekki endilega launin sjálf heldur líka hvernig gæðum er skipt, byrðunum dreift og hvaða reglur gilda um aðbúnað vinnandi fólks. Endrum og eins birtast fréttir af mansalsmálum á Íslandi, nútíma þrælahaldi, sem er svartur blettur á þjóðfélaginu og minnir okkur á að baráttunni er hvergi lokið. Heilbrigt og gott vinnuumhverfi á vinnustöðum, sálfélagslegt vinnumhverfi, og uppræting á hvers kyns mismunun sem kann að fyrirfinnast er einnig baráttumál sinna þarf áfram.
Þá er ein önnur víglína, sem líklega er þó einna mikilvægust fyrir hreyfingu launafólks í heild sinni og það er samstaðan og sam-tökin, í eiginlegri merkingu þess orðs, hverju sinni. Það var nefnilega ekki fyrr en vinnandi fólk tók að bindast samtökum í verkalýðsfélögum og öðrum stéttafélögum að árangur náðist í að bæta lífskjör. Slík samtakabinding er í raun forsenda baráttunnar og lykillinn að þeirri vegferð sem launþegahreyfingin hefur verið á frá því að fyrstu stéttafélögin urðu til og hófu sína kjarabaráttu.
Það er því ekki úr lausi lofti gripið að yfirskrift 1. maí í dag er „Styrkur okkar er velferð allra“. Með þessum orðum er minnt á hvar kraftinn eða aflvélina til að knýja á um árangur um að bæta kjörin er að finna. Hún fellst í viljanum að samstilla strengi launþega í kröfum, standa saman gegn samningsbrotum, gagnvart óréttlæti og yfirgangi sérhagsmunahópa og vekja athygli á tilhneigingu til að grafa undan málstaðnum og lífskjörum.
Að standa saman er styrkurinn – hann er sannarlega velferð okkar allra.
Það má aldrei gleymast.
Gleðilegan baráttudag!